Znaczenie elementów środowiska przyrodniczego w powstaniu Letniska Milanówek - miasta ogrodu
| 2010-05-14 13:27:53 | drukuj
Beata Starościak

Znaczenie elementów środowiska przyrodniczego
w powstaniu  letniska Milanówek - miasta ogrodu


*

Powstaje coraz więcej prac magisterskich, których „bohaterem” jest Milanówek lub ludzie naszego miasta. Ważne jest to, że każda z tych prac przybliża na inne aspekty tematyki, co poszerza naszą dotychczasową wiedzę o mieście. W przygotowaniu są kolejne prace, powstała też jedna doktorska, poświęcona prof. J. Szczepkowskiemu, której autorką jest Katarzyna Chrudzimska-Uhera. Kwartalnik „Milanówek”1 prezentował je sukcesywnie, aby zachęcić młodzież do podejmowania kolejnych inicjatyw w tym zakresie. Np. poświęcono zaledwie dwie prace magisterskie tak ważnemu okresowi w historii Milanówka, jakim były czasy wojny i okupacji hitlerowskiej. Mamy nadzieję, że informacje o już napisanych pracach licencjackich i magisterskich, które będziemy zamieszczać na naszych stronach WWW, zachęcą kolejne osoby do podjęcia tematu związanego z Milanówkiem w okresie II wojny światowej lub w okresie po Powstaniu Warszawskim. To niezwykle chlubna karta w historii naszego miasta, warto więc poświęcić jej więcej uwagi, zwłaszcza gdy żyją jeszcze bohaterowie tamtych wydarzeń. (Od Red.).

*

Niniejszy artykuł powstał w oparciu o pracę magisterską napisaną w 1996 roku na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych w Warszawie pod kierunkiem prof. dr hab. Alicji Kostrowickiej.

Podjęcie tego tematu było podyktowane szczególnymi walorami przyrodniczymi Milanówka, które zasadniczo wpłynęły na rozwój miasta, co obecnie ma kapitalne znaczenie w procesie czynników miastotwórczych i wpływu środowiska naturalnego na życie współczesnego człowieka. W pracy wykorzystano metodę badawczą polegającą na przeprowadzeniu wywiadów między innymi z: Krzysztofem Markowskim, Jerzym Wysockim, Andrzejem Kasińskim, Wiesławem Słowikiem i innymi równie kompetentnymi osobami, a także metodę badań terenowych  oraz analizę dostępnych map. Skorzystano także z istniejącej na ten temat literatury źródłowej.

Coraz większą wagę przywiązuje się do harmonijnej symbiozy człowieka i jego najbliższego otoczenia. Możemy z całą pewnością powiedzieć, że próby współzależności człowieka i przyrody dały na tym terenie pozytywne rezultaty. Fenomen Milanówka nie miałby miejsca gdyby człowiek nie szanował tu piękna przyrody. Natura szczodrze obdarzyła to miejsce, gdzie występuje starodrzew jako pozostałość Puszczy Jaktorowskiej, piaszczyste, suche podłoże oraz zróżnicowana konfiguracja terenu.

Obszar Milanówka jest przede wszystkim naturalnym siedliskiem dla roślin charakterystycznych dla Nizin Środkowopolskich, a zwłaszcza Niz. Mazowieckiej a mianowicie:

  • zieleń wysoka czyli zadrzewienia, najcenniejsze w postaci starodrzewia, obecnie pojedyncze pomniki przyrody, głównie dęby szypułkowe, sosny zwyczajne, graby zwyczajne, brzozy brodawkowate, lipy drobnolistne, klony jesionolistne, czeremcha amerykańska i inne:
  • roślinność krzaczasta,
  • roślinność ogrodów przydomowych,
  • roślinność ozdobna,
  • żywopłoty, roślinność szpalerowa głównie nasadzenia przyuliczne,
  • roślinność stawów i naturalnych oczek wodnych.

Pozostałe zespoły roślinności, np. roślinność nieużytków, roślinność łąkowa, las olchowy nie odgrywający obecnie większej roli w przekroju roślinności Milanówka nie są charakterystyczne dla tego terenu. Nieliczne pozostałości tych gatunków występują w rowach przydrożnych i na terenach dotychczas nie zagospodarowanych. Przykładem niech tu będzie występowanie roślin łąkowych i wodnych w zachodniej części ulicy Królewskiej, a także na obrzeżach miasta.

Sposób użytkowania terenu zmienia radykalnie środowisko roślin, wypierano stopniowo przez nowe nasadzenia. Tak powstają zupełnie nowe typu kompleksów roślinności, w zasadniczy sposób związane z gospodarczą działalnością człowieka. Na terenie Milanówka stwierdza się następujące nowe zespoły roślinności: ogrody i obejścia, sady, grunty orne, łąki i pastwiska, drzewa i krzewy w szpalerach, stawy, tereny leśne, nieużytki oraz tereny intensywnie użytkowane gospodarczo o dużym stopniu dewastacji świata roślinnego. Wyżej wymienione nowe kompleksy roślinności występują zarówno w centrum miasta jak i na jego obrzeżach. Zmiany te związane z rozwojem budownictwa, handlu i usług, komunikacji itp. mają zasadniczy wpływ na stan wszystkich elementów środowiska naturalnego. Perspektywiczne plany przestrzennego rozwoju miasta Milanówka powinny być podporządkowane sprawom ekologii i ochrony krajobrazu, bowiem jest to największa wartość tego miasta ogrodu nadająca mu swoisty charakter i piękno. Niepowetowaną stratą byłoby tę wartość utracić.

Pierwsze parcelacje majątków Milanówek i Grudów spowodowały przekształcanie terenów leśnych w ogrody o charakterze parkowym z zachowaniem istniejącego starodrzewia, dostosowując układ alejek i wzbogacając otoczenie o roślinność ozdobną — to jest świerk srebrny, jodła kalifornijska, sosna czarna, jarzębina, kasztanowiec biały topola włoska oraz krzewy: jaśminowiec wonny, lilaki, forsycja. W starych ogrodach spotykamy często pnącza. Jest to najczęściej bluszcz, winobluszcz wspinający się po konarach drzew i na elewacjach domów. Spotykamy je przy ul. Kościuszki, Starodęby, Mickiewicza i innych. W ostatnim okresie w ogrodach pojawiło się wiele odmian krzewów zimozielonych. Zadbane ogrody stanowiły otoczenie i malownicze tło dla eleganckich rezydencji.

Budowa Centralnej Doświadczalnej Stacji Jedwabniczej rodzeństwa Stanisławy i Henryka Witaczków miała bezpośredni wpływ na nasadzenia drzew morwowych na terenie całego Milanówka. Drzewa morwowe, których liście były pokarmem dla gąsienicy jedwabnika, znajdowały się między innymi w samym centrum miasta przy ul. Warszawskiej, Krakowskiej, Królewskiej, wzdłuż ul. Krzywej, Brzozowej, przy ul. Kościuszki (jeden egzemplarz do niedawna rósł jeszcze przy pawilonie handlowym Rema 1000).

W tym miejscu należy odnotować fakt współpracy Szkoły Podstawowej nr 1 w Milanówku ze Stacją Jedwabniczą, która polegała na dostarczaniu surowca w postaci kokonów. Na terenie przyszkolnym posadzono drzewka morwowe (około 20 szt.), stanowiące bazę pokarmową jedwabnika. Trzeba dodać, że współpraca polegała na zaangażowaniu młodzieży szkolnej i nauczycieli i wykorzystywaniu lokalu szkolnego w okresie wakacji do produkcji kokonów. Organizacją przedsięwzięcia zajmował się ówczesny dyrektor szkoły, Ludwik Starościak, który w tej działalności dostrzegał ważny element wychowawczy i patriotyczny na rzecz lokalnego przemysłu. Współpraca szkoły ze Stacją Jedwabniczą trwała od końca lat dwudziestych do połowy lat pięćdziesiątych. Stacja Jedwabnicza  organizowała specjalne kursy szkoleniowe, pozyskujące wielu producentów surowca dla zakładów jedwabniczych.

Roślinność charakterystyczna dla Milanówka to przede wszystkim starodrzew, który stanowi główny filar zespołów roślin oraz nasadzenia parkowe o charakterze dekoracyjnym, związane z procesem osadnictwa na tym terenie. Trzeba także odnotować wyjątkową rolę, jaką odegrało w historii miasta drzewo morwowe, związaną z rozwojem gospodarczym pierwszego w Polsce producenta jedwabiu naturalnego.

*

Milanówek leży w granicach makroregionu Niziny Środkowomazowieckiej oraz w południowo-wschodniej części mezoregionu Równiny Łowicko-Błońskiej, a także w zachodniej części Kotliny Warszawskiej. Podstawą rzeźby tego terenu są rozległe poziomy denudacyjne i piaszczyste obszary zastoiskowe, akumulacyjne, zbudowane  z piasków,   żwirów, głazów narzutowych,  na obszarach niższych z materiału gliniasto-ilastego.

Ukształtowanie terenu jest tu wynikiem fluwialnej działalności rzek, czyli wód pochodzenia glacjalnego (polodowcowego).Trzeba pamiętać, że cały obszar Mazowsza, aż po przedpole Gór Świętokrzyskich (Skarżysko Kam.) jest pozostałością Zlodowacenia Środkowopolskiego. Formy geomorfologiczne na terenie Milanówka są rozmyte i niewyraźne, a więc charakterystyczne dla krajobrazu staroglacjalnego.

Dodatkowym elementem morfologii tego terenu są wydmy śródlądowe, występujące bardzo licznie w obrębie Milanówka i jego okolic. Wytworzyły się one w końcowej fazie Zlodowacenia Bałtyckiego oraz w chłodniejszych okresach holocenu i była to działalność eoliczna a materiałem budującym są piaski polodowcowe o przekroju powyżej 0,1 mm. Przebieg wydm odpowiada kierunkom wiatrów, przeważających na tym terenie, a więc północno-zachodnich i  południowo-wschodnich co podyktowało przebieg ul. Podgórnej, ograniczającej wydmę od strony południowej. Po okresie glacjalnym, w warunkach przekształcania się klimatu suchego w wilgotny oraz jego ociepleniu, wytworzyła się szata roślinna i nastąpiło utrwalenie wydm.

Ważnym elementem miastotwórczym jest fakt położenia Milanówka na nieznacznym wzniesieniu w stosunku do przyległych terenów. Obszar Milanówka położony jest na wzniesieniu o wysokościach względnych, przekraczających 10 m. Wysokości bezwzględne oscylują tu od 92 m n.p.m. w części północnej do ok. 110 m n.p.m. w części południowej, a więc różnica wysokości wynosi tu ok. 18 m. Spowodowało to występowanie terenów podmokłych w rejonie Brwinowa. Żukowa i Grodziska Maz,, a nawet lokalnie między ul. Wiatraczną a Kazimierzowską w części południowej miasta (Polesie).

Jak wspomniano wyżej, tereny gdzie dokonano pierwszych parcelacji Milanówka występują na piaskach i innych glebach piaszczystych, bielicowych, nie przydatnych do celów rolniczych, a stanowiących naturalne podłoże dla występujących tu gatunków drzew: sosna, dąb, grab, brzoza, a także świerk, modrzew.

Pozostałością tej roślinności jest starodrzew, w którym obecnie wyodrębniamy znaczącą ilość pomników przyrody w liczbie 133 drzew2.

W Milanówku od początku roślinność była na szczególnym miejscu, stanowiąc podstawę tutejszego krajobrazu. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że na krajobraz Milanówka obok roślinności składa się naturalne ukształtowanie terenu, zwłaszcza formy działalności eolicznej tj. wydmy, naturalne cieki wodne, stawy i zastoiska.

Naturalne elementy środowiska tego terenu stanowiły wspaniałą bazę do realizacji założeń parkowych i ogrodowych Milanówka. Środowisko przyrodnicze było tu więc tworzywem w rękach człowieka, przekształconym dla jego potrzeb estetycznych i kulturowych.

Pierwsi mieszkańcy Milanówka mieli świadomość zachowania naturalnego krajobrazu, a ich działalność nie powodowała degradacji przyrody.

Szata roślinna Milanówka przez wiele lat pozostawała w nienaruszonym stanie, aż do lat 50-tych, kiedy to zmieniono założenia rozwojowe miasta. Budowa zakładów przemysłowych i budownictwo wielorodzinne było główną przyczyną obniżenia poziomu wód gruntowych, co miało katastrofalne skutki dla szaty roślinnej. Po wielu latach widoczne są efekty industrializacji Milanówka — wiele drzew uschło, inne wymagają szczególnej pomocy pielęgnacyjnej.

Chcąc zachować pierwotny charakter Milanówka, z jego niepowtarzalnym krajobrazem, konieczne są działania odtwarzające pierwotne założenia parkowe oraz ostrożność i rozwaga przy nowych inwestycjach rozwojowych.

Dopełniającym elementem krajobrazu są piękne, malowniczo wtopione w zieleń — wille milanowskie. Ich twórcami byli wybitni architekci polscy tacy jak: I. Heurich, O. Syrkusowie, firma architektoniczna Wł. Kozłowski & A.P. Nieniewski i wielu innych.

Atrakcyjność krajobrazowa i przyrodnicza tego miejsca przyciągała jak magnez ludzi sztuki: aktorów, plastyków, artystów operowych, a także bankierów, przemysłowców chcących mieć letnią rezydencję pod Warszawą. Ludzi, dla których doznania estetyczne i piękno otoczenia miały niebagatelne znaczenie. Możemy snuć przypuszczenia, że dominujący styl dworkowy lub do niego nawiązujący był wynikiem uczuć patriotycznych, co miało szczególne znaczenie przed odzyskaniem niepodległości w 1918 roku. Spotykamy również styl gotycki, w odmianie gotyku wiślanego, barokowy i neobarokowy, renesansu polskiego a także klasycystyczny i eklektyczny.

Konstrukcja założeń parkowych wokół willi uwzględniała istniejące drzewa — pomniki przyrody, ukształtowanie terenu i nawiązywała do architektury budynków i kształtu działek.

W zakątkach ogrodowych wkomponowane zostały  kamienne kielichy, altany, fontanny, baseny, ogrodzenia kute i murowane, stanowiące małą architekturę ogrodową. Budowle te są uzupełnieniem  otoczenia willi i rezydencji.

Przyroda, architektura willowa, ogrody wraz z elementami małej  architektury stanowią zespoloną całość, nadając niepowtarzalny charakter temu podwarszawskiemu miastu zieleni.

W pracy podkreślono niezmiernie ważną rolę edukacji ekologicznej, która właściwie rozumiana może przyczynić się do głębszego i kompleksowego podejmowania działań w tym zakresie. W momencie naszego przystąpienia do Unii Europejskiej, chcielibyśmy mieć zapewnione warunki życia, zbliżone do standardów europejskich. Te standardy obejmują estetykę otoczenia i przyjazność środowiska, w którym żyjemy. Jestem przekonana, że te światowe założenia są możliwe do realizacji w Milanówku i będą miernikiem świadomości ekologicznej mieszkańców. Przykładem godnym uznania jest selektywna zbiórka odpadów, wprowadzona przez p. Jerzego Wysockiego, obecnego Burmistrza Miasta Milanówek.

W celu zachowania walorów przyrodniczo-architektoniczno-kulturowych należy stworzyć program promocyjny miasta Milanówka. Na tym terenie wskazana jest turystyka kwalifikowana, dla szczególnie zainteresowanych, która udostępni poznanie korelacji przyrody, architektury i działalności człowieka, z uwzględnieniem wydarzeń historycznych z okresu po Powstaniu Warszawskim. Dlatego cennym pomysł jest promowanie Milanówka przez sztukę, od kilku lat realizowanie przez p. Andrzeja Pettyna i Stowarzyszenie Inicjatyw Twórczych. Ogromną rolę na tym polu spełnia Galeria Ars Longa Grażyny i Roberta Śniadewiczów, muzeum im. Jana Szczepkowskiego, prowadzone przez córkę wielkiego rzeźbiarza p. Hannę Mickiewicz, częste wystawy malarstwa, konkursy plastyczne o zasięgu międzynarodowym i inne. Wskazane byłoby organizowanie cyklicznej imprezy rozrywkowo-kulturalnej o charakterze populistycznym — masowym, propagującej atrakcje Milanówka wśród ludzi z zewnątrz, która nierozłącznie by się z nim kojarzyła. Znaczącą role promocyjna spełn a działalność edytorska Towarzystwa Miłośników Milanówka, której prezesem jest p. prof. Mirosława Opałło. Wydano dwie propozycje tras turystycznych: "Spacer po Milanówku nr 1” i „Spacer po Milanówku nr 2", autorstwa Heleny Wesołowskiej, "Milanówek 1899-1939. Dokumenty i wspomnienia " oraz "Parafia św. Jadwigi w Milanówku" p. Zofii Żuławskiej, "Architektura Milanówka" w rysunkach i opracowaniu Katarzyny Chrudzimskiej.

W obecnie stechnizowanym i zbiurokratyzowanym świecie, gdzie rządzi telewizja i komputer, istnienie miejsca zachowującego tradycje kulturowe ściśle powiązane z przyrodą tworzą wartość samą w sobie tzw. "genius loci"- duch miejsca. Zróbmy więc wszystko, aby zachować te wartości jako przykład optymalnych warunków dla egzystencji człowieka.
Reklamy
Polecamy

poprzednie zamknij następne